Н. И. Ишекеев педагогика ғылымдарының


ӘОЖ :373.1.013:372.882-3(092) Қолжазба құқығында


Тлебалдина Нұргүл Қазанбаевна


Жүсіпбек Аймауытов шығармаларын орта мектепте оқыту мәселелері


13.00.02 - Оқыту және тәрбиелеу теориясы мен әдістемесі

(бастауыш, орта және жоғары білім беру жүйесіндегі Н. И. Ишекеев педагогика ғылымдарының қазақ әдебиеті)


Педагогика ғылымдарының кандидаты ғылыми дәрежесін

алу үшін дайындалған диссертацияның


АВТОРЕФЕРАТЫ


Қазақстан Республикасы

Алматы, 2010

Жұмыс Абай атындағы Қазақ ұлттық педагогикалық институтінің қазақ әдебиеті кафедрасында орындалды.


Ғылыми Н. И. Ишекеев педагогика ғылымдарының жетекшісі: педагогика ғылымдарының докторы

доктор Т.Қ. Жұмажанова


^ Ресми оппоненттері : педагогика ғылымдарының докторы

Н.И. Ишекеев


педагогика ғылымдарының

кандидаты Н.Е. Дөкенова


Жетекші ұйым: Ы. Алтынсарин атындағы Ұлттық

білім беру академиясы


Диссертация 2010 жылы « 29» қазан күні са Н. И. Ишекеев педагогика ғылымдарыныңғат 14.00 -де Абай атындағы Қазақ ұлттық педагогикалық институтінде ( 050010, Алматы қаласы, Достық даңғылы, 13 конференц-залы) филология және педагогика ғылымдарының докторы (кандидаты) ғылыми дәрежесін беру жөніндегі Д.14.05.05. диссертациялық ке Н. И. Ишекеев педагогика ғылымдарыныңңестің мәжілісінде қорғалады.


Диссертациямен Абай атындағы Қазақ ұлттық педагогикалық институтінің кітапханасында танысуға болады (050010, Алматы қаласы, Қазыбек би көшесі, 30).


Автореферат 2010 жылы «27 » қыркүйекте таратылды.


Диссертациялық кеңесті Н. И. Ишекеев педагогика ғылымдарыныңң

ғкрасным хатшысы, филология

ғылымдарының докторы, доктор Б.Әбдіғазиұлы


^ Тлебалдина Нұргүл Қазанбаевна

Жүсіпбек Аймауытов шығармаларын орта мектепте оқыту мәселелері


13.00.02 - Оқыту және тәрбиелеу теориясы мен әдістемесі

(бастауыш, орта Н. И. Ишекеев педагогика ғылымдарының және жоғары білім беру жүйесіндегі қазақ әдебиеті)


Педагогика ғылымдарының кандидаты ғылыми дәрежесін

алу үшін дайындалған диссертацияның


АВТОРЕФЕРАТЫ


Басуға 25. 09 .2010 ж. қол қойылды.


^ КІРІСПЕ


Зерттеудің өзектілігі. Еліміздің тәуелсіздік алып, қазақ тілінің мемлекеттік Н. И. Ишекеев педагогика ғылымдарының мәртебеге ие болуы ұлттық құндылықтарымызды және ұлттық мәдениетімізді өскелең ұрпаққа танытуға жағдай туғызды. Әлемдік білім кеңістігінен сүбелі орын иелену үшін б Н. И. Ишекеев педагогика ғылымдарыныңүгінгі және болашақ жастарға әдебиетіміз бен мәдениетіміздің кезінде жабулы қалған ақтаңдақ беттерін ашып беру міндеті тұр. Өркениеті дамыған елу елдің қатарынан к Н. И. Ишекеев педагогика ғылымдарыныңөрінудің бір өлшемі ретінде қаралатын білім беру жүйесінің жаңа технологиялармен жарақтануы рухани жан дүниесі бай, жан–жақты дамыған білімді жеке тұлғаны тәрбиелеумен сабақтас Н. И. Ишекеев педагогика ғылымдарының.

Қазақстан Республикасының 2015 жылға дейінгі білім беруді дамыту тұжырымдамасы тәрбие беру мен оқытудың негізгі бағыттарын айқындап, болашақ жастардың жеке тұлға ретінде дамуын ж Н. И. Ишекеев педагогика ғылымдарыныңәне терең білім мен кәсіби дағдыны қалыптастырудың негізгі іс-шараларын айқындады.

Қазақ халқының ғасырлардан келе жатқан мәдени, рухани ұлттық қазынасын оқушылардың бойында оқу үрдісі арқылы Н. И. Ишекеев педагогика ғылымдарының қалыптастыру жалпы білім беретін мектептердің әр пәнінің басты міндеті болып табылады.

Президент Н.Назарбаевтың: «Өткенді тану, тарихты терең пайымдап, оған әділ баға беру үлкен парасаттылық пен жауапкершілікті талап етеді Н. И. Ишекеев педагогика ғылымдарының» [1, 29б],- деген сөзі болашақ ұрпақ тәрбиесінде оқушылардың ұлттық мұрағаттарды қадірлей білуге және өз тарихын құрметтеуге үйретеді. Бұл сөз сонымен қатар ұстаздардың да алдына зор Н. И. Ишекеев педагогика ғылымдарының міндеттер қояды. Себебі, ұлттық сананың оқушы бойында қалыптасуы мәдени-рухани, тарихи материалдарды игерумен ұштасады.

Қазіргі кезде ұлттық өнердің және мәдениеттің, ұлттық әдебиеттің тарихы мен оның әрбір к Н. И. Ишекеев педагогика ғылымдарыныңөрнекті өкілінің мұрасына зор жауаптылықпен қарау, шынайы дұрыс бағасын беру – келешектің игілігіне бағытталған жұмыс болуы тиіс.

ХХ ғасырдың 20-жылдары ұлттық проза Ж.Аймауытов, М.Әуезов Н. И. Ишекеев педагогика ғылымдарының, М.Жұмабаев шығармаларымен әлемдік үлгіні бойына сіңіріп, кемелдене түсті. Идеологияның белсенді ықпалына қарамастан, дәуір тынысын, қоғамдық өзгерістің сыры мен шынын көркем бейнелеуге ұмтылыс С.Сейфуллин, Б Н. И. Ишекеев педагогика ғылымдарының.Майлин, С.Мұқанов, Ғ.Мүсірепов тағы басқа жазушылардың шығармаларынан кеңінен көрінді. 30-жылдардың елеулі табысы – ұлттық әдебиетте үлкен прозаның өрістеуі болды [2, 1б].

Ахмет Б Н. И. Ишекеев педагогика ғылымдарыныңұрсынов, Мағжан Жұмабаев, Міржақып Дулатов, Шәкәрім Құдайбердиев, Әлихан Бөкейханов, Жүсіпбек Аймауытов, Қошке Кемеңгеров және басқа қазақ халқының біртуар азаматтарының әдеби м Н. И. Ишекеев педагогика ғылымдарыныңұралары көп уақыт бойы идеологиялық саясаттың желеуімен халық назарынан тыс қалғаны белгілі.

Қазақ әдебиеті тарихындағы дара орны бар Ж.Аймауытов шығармашылығын орта мектепте оқытудың ғылыми әдістемелік Н. И. Ишекеев педагогика ғылымдарының негізін айқындау әдебиеттің әдістемесінің мазмұнын байытып, ауқымын кеңейтері анық.

Жазушы шығармаларындағы адам жанының әр қыры реалистік тұрғыда нақтылы детальдар арқылы көркем Н. И. Ишекеев педагогика ғылымдарының де, шебер өріліп берілуі жазушы ақталғаннан бастап зерттеушілердің назарын өзіне аудартпай қоймады. Әңгіме, повесть, роман, драмалық шығармаларындағы поэтикалық болмыс-бітім, тақырыптың ерекшелігі, идеялық тереңдігі, реалистік бейнелеу Н. И. Ишекеев педагогика ғылымдарының тәсілі, өмір құбылыстарын, кейіпкердің тұрмысын айшықты да, айқын бейнелеуімен Ж.Аймауытов шығармашылығы қазақ әдебиетінде елеулі орын иеленді.

1988 жылғы «Социалистік Қазақстан» газетінің 28-желтоқсан күнгі Н. И. Ишекеев педагогика ғылымдарының санында М.Жұмабаев, А.Бұрсынов, Ж.Аймауытов шығармалары туралы комиссия қорытындысында: «Жазушының шығармаларындағы негізгі сюжетті желілердің бірі әйел теңдігі, адамгершілік, сондай-ақ, әдет-ғұрып пен шари Н. И. Ишекеев педагогика ғылымдарыныңғат заңдарына, феодалдық-патриархалдық ескіліктің қалдығына қарсы күрес, өскелең жас ұрпақты революция мен социализм мұраттары арасындағы тәрбиелеу проблемалары болып табылады» - делінген.

Ж.Әбділдин Н. И. Ишекеев педагогика ғылымдарының өзінің «Алаш азаматтарының ақталуы» деген мақаласында қазақтың біртуар ардақтыларын ақтаудың саяси неувязка болғанын атап көрсетеді [3, 5б].

Қазақ әдебиетіндегі жекелеген қаламгерлер өмірі мен шығармашылығы әр Н. И. Ишекеев педагогика ғылымдарының кез сөз етіліп, зерттеу нысанасы болғаны белгілі. Осы орайда, Ж.Аймауытовтың есімі мен еңбегі 1920-30 жылдары әр қилы айтылғаны болмаса, арнайы зерттеу жүйесіне айналмаған еді. Сол кездегі саясаттың салдарынан Н. И. Ишекеев педагогика ғылымдарының Ж.Аймауытов шығармалары мектеп бағдарламасына енгізілмеді. Осы олқылық еліміздің тәуелсіздік алып, әдебиет пен мәдениетке жаңаша көзқараспен баға беру нәтижесінде толыға Н. И. Ишекеев педагогика ғылымдарының түсті.

Қазақстан Республикасы тәуелсіздігін алғаннан кейінгі жылдары ақталған қазақ халқының біртуар ұлдарының шығармалары қайтадан жарық көріп, мектеп бағдармаларына енді.

Қаламгердің өмірі мен шы Н. И. Ишекеев педагогика ғылымдарыныңғармашылығы Қ.Мұхаметханов, С.Қирабаев, Т.Қожакеев, Р.Нұрғалиев, Б.Майтанов, Б.Байғалиев, С.Дәуітұлы, Қ.Жарықбаев, Т.Жұртбаев, Б.Қойшыбаев, Б.Құндақбаев Н. И. Ишекеев педагогика ғылымдарының, М.Атымов, А.Тасымбеков, Р.Тұрысбек, Д.Қамзабекұлы, Қ.Әбдікова, Р.Досжанова, Н.Қуантайұлы, Д.Ысқақұлы т.б. әдебиетші ғалымдар мен жас қаламгерлердің ізденістерінен кең орын алып келеді.

Ж Н. И. Ишекеев педагогика ғылымдарыныңүсіпбек Аймауытов шығармашылығын зерттеген ғылыми диссертациялар қазіргі таңда біршама деуге болады. Атап айтсақ: Р.Тұрысбек «Жүсіпбек Аймауытұлы және 20-жылдардағы қазақ прозасы Н. И. Ишекеев педагогика ғылымдарының», Қ.Әбдікова «Ж.Аймауытов романдарындағы тұлға концепциясы», А.Досыбаева «Ж.Аймауытұлының шығармашылық шеберлігі», Г.Кәріпжанова «Ж.Аймауытұлы прозасы тілінің көркемдік ерекшелігі», Л.Мекебаева «Ж.Аймауытұлы прозасындағы Н. И. Ишекеев педагогика ғылымдарының көркемдік ізденістер», т.б. ғылыми зерттеулер жазушы шеберлігін жан-жақты танытты. Алайда, Ж.Аймауытовтың шығармашылық қарымын танытуда бұл зерттеулердің өзі аздық етеді деуге болады.

Ж.Аймауытов өмірі Н. И. Ишекеев педагогика ғылымдарының, шығармашылығы жайында әдеби теориялық тұрғыдан диссертациялар қорғалғанымен, жазушы туындыларын орта мектепте оқыту мәселесіне арналған арнайы зерттеу жұмысы болған жо Н. И. Ишекеев педагогика ғылымдарыныңқ. Зябімді баспа беттерінде жарық көрген жекелеген мектеп мұғалімдерінің сабақ үлгілері мен мақалаларынан басқа жазушы шығармаларын оқытуға арналған әдістемелік еңбектің болмауы да диссертация өзектілігін айқындай Н. И. Ишекеев педагогика ғылымдарының түседі. Демек, Ж.Аймауытовтың шығармаларын мектепте оқыту мәселесіне байланысты ғылыми әдістемелік зерттеу еңбектердің жоқтығы және баланың жас ерекшелігі, психологиялық қабылдау деңгейін ескере Н. И. Ишекеев педагогика ғылымдарының отырып жазылған әдістемелік нұсқаулардың жарық көрмеуі Ж.Аймауытов шығармашылығын мектепте оқытудың кешенді оқу әдістемесін жасау қажеттілігі туындайтыны сөзсіз. Сондықтан жазушы шығармаларын оқыту Н. И. Ишекеев педагогика ғылымдарының, меңгерту арқылы оқушылардың білім деңгейін тереңдетіп, дүниетанымдық, психологиялық көзқарасын кеңейтуге бағытталған ғылыми әдістемелік жұмыс тақырыбының өзектілігі Н. И. Ишекеев педагогика ғылымдарының айқындалады.

Осы дара тұлғаның әдеби, ғылыми, мәдени мұраларын бүгінгі таңда оқушыларға жеткізудің жаңа әдіс-тәсілдерін анықтау өзекті мәселе ретінде Н. И. Ишекеев педагогика ғылымдарының қаралады.

^ Зерттеу нысаны. Жалпы орта білім беретін мектептердегі оқу бағдарламасына негізделген Ж.Аймауытов шығармашылығын кешенді түрде оқытудың әдістемелік жүйесі.

^ Зерттеу пәні. Жалпы орта білім беретін мектептерде Н. И. Ишекеев педагогика ғылымдарының Ж.Аймауытов шығармаларын оқытудың әдістемесі.

Зерттеудің мақсаты. Жалпы орта білім беретін мектептерде Ж.Аймауытов шығармашылығын оқытудың әдістемесін жасау, тиімді әдіс-тәсілдермен оқыта отырып, жаңа Н. И. Ишекеев педагогика ғылымдарының ғылыми-теориялық әдістеме ұотпрыску.

Осы мақсатты жүзеге асыру үшін алға мынадай міндеттер қойылды:

- жалпы орта білім беретін мектепте Ж.Аймауытов туындыларын жан-жақты танып білуді қамтамасыз ететін Н. И. Ишекеев педагогика ғылымдарының әдістеме ұотпрыску;

- пән бағдарламасына сүйене отырып жазушы шығармаларын меңгеруде оқушының жас ерекшелігіне сәйкес әдістеменің тиімді жолдарын жасау;

- Ж.Аймауытов шығармаларын оқытуға Н. И. Ишекеев педагогика ғылымдарының негізделген сыныпта және сыныптан тыс жұмыс түрлерінің инновациялық әдіс -тәсілдерінің тиімді жолдарын көрсету;

- зерттеудің құнды нәтижелерін, ұсыныстарын даярлау.

^ Зерттеу болжамы. Жалпы орта білім беретін мектепте Н. И. Ишекеев педагогика ғылымдарының Ж.Аймауытов шығармашылығын оқытудың тиімді жолдарын қарастыру оқушылардың көркем шығармаға қызығушылығын арттырып, олардың эстетикалық көзқарастарын жетілдіруге, әдеби дамуын жаңа де Н. И. Ишекеев педагогика ғылымдарыныңңгейге биіктетуге, сондай-ақ, жазушы шығармалары арқылы оқушы баланың санасында ұлттық құндылықтарды бағалай білу, адалдық, адамдық, тазалық, ана тіліне, туған жеріне деген асқақ сезімін оятуға ықпал Н. И. Ишекеев педагогика ғылымдарының етіп, жеке тұлғаны қалыптастыру жүзеге асады.

^ Зерттеудің жетекші идеясы. Жеке тұлғаның әдеби-интеллектуалдық қабілетін дамытуда, көркем-эстетикалық, рухани жан-дүниесін байытуда Ж.Аймауытов шы Н. И. Ишекеев педагогика ғылымдарыныңғармашылығын тиімді әдіс- тәсіл жолдарымен меңгерту әдебиет сабағының сапасын, құндылығын, оқушы ізденісін, шығармашылық қабілетін, білім деңгейі мен білім сапасын арттырады.

Ғылыми зерттеуді Н. И. Ишекеев педагогика ғылымдарыныңң теориялық - әдіснамалық негіздері. Бүгінгі заманның педагогика және қазақ әдебиетін оқыту әдістемесіне арналған тәжірибелер, соңғы жылдарда кеңінен қолданылып жүрген оқытудың жаңа инновациялық әдіс-тәсілдері, ғылыми Н. И. Ишекеев педагогика ғылымдарының жаңалықтар мен еңбектер, әдеби білім берудің мемлекеттік эталоны, оқу тұжырымдамалары, бағдарламалар, оқулықтар басшылыққа алынды.

^ Зерттеудің әдістері. Зерттеу барысында психологиялық, педагогикалық, әдістемелік ж Н. И. Ишекеев педагогика ғылымдарыныңәне ғылыми зерттеу еңбектерін теориялық талдау, сараптау, қорытындылау, салыстыру әдістері қолданылды. Сондай-ақ, әлеуметтік-педагогикалық, теориялық, тәжірибелік, статистикалық тәсілдер пайдаланылды. Опыт әдісі бойынша жүргізілген тәжірибе ж Н. И. Ишекеев педагогика ғылымдарыныңұмыстарының мазмұны, түрі, тиімділігі анықталып нәтижесі қорытындыланды.

^ Зерттеудің ғылыми жаңалығы:

- Ж.Аймауытов шығармаларын алғаш рет жалпы орта білім беретін мектептерде меңгертудің кешенді әдістемелік Н. И. Ишекеев педагогика ғылымдарының жүйесі жасалды;

- оқушылардың дүниетанымдық деңгейін, білімін тереңдетуде, ойлау қабілетін дамытуда жазушы шығармаларын оқытудың тиімді әдіс-тәсілдері көрсетіліп, жеке тұлғаның к Н. И. Ишекеев педагогика ғылымдарыныңөркем-эстетикалық көзқарастарын қалыптастырудың әдістемелік жолдары қарастырылды;

- Ж.Аймауытов шығармаларын пән бағдарламасына сай жаңа инновациялық разработка бойынша оқытудың үлгілері ұсынылды;

- жазушы шығармаларын меңгертуде сыныпта Н. И. Ишекеев педагогика ғылымдарының және сыныптан тыс атқарылатын жұмыстардың маңыздылығы айқындалып, әдістемелік жүйесі жасалды және нақтылы мысалдармен дәлелденді;

- жазушының пән бағдарламасында қарастырылмаған шығармаларын о Н. И. Ишекеев педагогика ғылымдарыныңқытудың элективті курс бағдарламасы жасалып, мектеп мұғалімдерінің назарына ұсынылды.

^ Зерттеудің теориялық маңызы. Зерттеу еңбекте Ж.Аймауытов шығармашылығын жаңа әдіс-тәсілдермен меңгертуді Н. И. Ишекеев педагогика ғылымдарыныңң мазмұны айқындалды. Оқушының ұлттық сана- сезімі қалыптасқан жеке тұлға ретінде дамыған азамат болуында жазушы шығармашылығын, өмірбаянын меңгертудің маңызы зор. Теориялы Н. И. Ишекеев педагогика ғылымдарыныңқ нәтижелерге жетуге тәжірибе ретінде жүргізілген сабақтардың қорытындысының жоғары пайызда болуы бұл жүйенің тиімділігін айқындады. Зерттеу барысында жалпы орта білім беретін мектептің бағдарламасына сай Ж Н. И. Ишекеев педагогика ғылымдарының.Аймауытов шығармаларын меңгертудің теориялық алғы шарты жасалды.

^ Зерттеудің тәжірибелік маңызы. Зерттеу еңбектің нәтижелерін жалпы орта білім беретін мектептің әдебиет пәнінің мұғалімдері, жо Н. И. Ишекеев педагогика ғылымдарыныңғары оқу орнының студенттері, ізденушілер, әдіскер ғалымдар көмекші оқу құралы ретінде пайдалана алады. Сондай-ақ, зерттеу нәтижелерін жоғары оқу орнындағы қазақ әдебиетін оқытудың әдістемесі курсыны Н. И. Ишекеев педагогика ғылымдарыныңң семинарлары мен дәрістерінде пайдалануға болады.

Қорғауға ұсынылған тұжырымдар:

1. Жалпы білім беретін орта мектепте Ж.Аймауытов шығармашылығын оқытуда мынадай нәтижелерге жетті:

а) Ж Н. И. Ишекеев педагогика ғылымдарының.Аймауыовтың ғылыми еңбектері - әдістеме ғылымының ілгері дамуына,білім беру сапасын арттыруға әсер ететін құнды мұра;

ә) Ж. Аймауытов шығармашылығы туралы әдебиеттану ғылымында қарастырылған ғылыми еңбектерді Н. И. Ишекеев педагогика ғылымдарының тиімді пайдалану;

б) Ж.Аймауытовтың педагогика-психологиялық көзқарастары, әдеби туындылары, педагогика, әдебиеттану, психология ғылымдары аясында зерделенген зерттеулерді қарастыру;

в) жазушы шығармашылығын оқытуға арналаған тиімді әдістемелік т Н. И. Ишекеев педагогика ғылымдарыныңәжірибелерді ескеру;

г) Ж. Аймауытов шығармашылығын оқытудың жаңа әдістемелі жүйесін жасау;

д) Ж.Аймауытов шығармаларын талдау арқылы жүргізілетін проблемалық тапсырмалар, деңгейлік тапсырмалар орындау, м Н. И. Ишекеев педагогика ғылымдарыныңәтінді талдау, жазба жұмыстары, әдеби- шығармашылық тапсырмалар оқушы білімін жетілдіруге мүмкіндік жасалды.

2. Ж. Аймауытов еңбектерін зерттеп жүрген ғалымдардың, әдіскерлердің еңбектеріне талдаулар жасалды;

3. Қазақ әдебиетін оқыту Н. И. Ишекеев педагогика ғылымдарының әдістемесі және әдебиеттану ғылымдарының даму деңгейіне сай Ж.Аймауытовтың шығармашылығын оқыту әдістемесінде ұсынылған әдістемелік жүйені үнемі жетілдіруінің қажеттілігі атап көрсетілді.

^ Зерттеудің негізгі Н. И. Ишекеев педагогика ғылымдарының кезеңдері.

Бірінші кезеңде - ( 2006-2007 ж.ж.) Ж.Аймауытов шығармашылығы туралы ғылыми- теориялық, әдістемелік материалдар жинақталып, эксперименттік жұмыстар жүргізетін сыныптар іріктелді. Эксперименттік жұмыстардың мақсаттары мен міндеттері Н. И. Ишекеев педагогика ғылымдарының айқындалып, алғы шарттары белгіленді.

Екінші кезеңде - ( 2007-2008 ж.ж.) Ж.Аймауытов шығармаларын меңгертудің негізгі іс-әрекеттері ұйымдастырылды. Оқушылардың ой белсенділігін арттыратын танымдық сұрау тапсырмалар, әдеби жатты Н. И. Ишекеев педагогика ғылымдарыныңғулар дайындалып, оларды меңгертудің тиімді әдіс-тәсілдері іріктелді және сабақ барысында іске асырылды.

Үшінші кезеңде - (2008- 2009 ж.ж.) Ж.Аймауытов шығармаларын игеру кезіндегі оқушылардың қызығушылығы Н. И. Ишекеев педагогика ғылымдарының, өз бетінше іздену, жаттығу жұмыстарын орындау, зерттеу дағдыларына талдау жасалды. Семей қаласындағы № 22, 39 жалпы орта білім беретін мектебінде және Семей құқық және бизнес институтінде жүргізілген эксперименттік Н. И. Ишекеев педагогика ғылымдарының-зерттеу жұмыстарының нәтижесі шығарылып, қорытындысы жасалды.

^ Зерттеу жұмысының талқылануы мен жариялануы. Зерттеу жұмысының негізгі мазмұны мен бағыттары, тұжырымдамалар мен ұсыныстар халықаралық, республикалық ғылыми Н. И. Ишекеев педагогика ғылымдарының-практикалық, теориялық конференция материалдарында баяндама, ғылыми әдістемелік журналдарда мақала, Павлодар облысы, Шығыс Қазақстан облысы мұғалімдер жетілдіру институттарында оқылған дәрістерде баяндалып, қазақ әдебиеті Н. И. Ишекеев педагогика ғылымдарының мұғалімдеріне арналған әдістемелік көмекші құрал: сабақ жоспарлары, тест тапсырмалары, әдеби-теориялық ұғымдар (авторлық бірлестікте) жарық көрген.

Зерттеу жұмысының құрылымы: Жұмыс кіріспеден, екі тараудан, қорытынды мен пайдаланылған әдебиеттер Н. И. Ишекеев педагогика ғылымдарының тізімінен және қосымшадан тұрады.


^ НЕГІЗГІ БӨЛІМ


Кіріспеде зерттеу тақырыбының өзектілігі, жұмыстың мақсаты, зерттеу нысаны, болжамы, міндеттері, ғылыми зерттеудің әдіснамалық негізі, зерттеу әдістері, ғылыми жаңалы Н. И. Ишекеев педагогика ғылымдарыныңғы, қорғауға ұсынылған негізгі тұжырымдар, зерттеудің практикалық құндылығы, сарапталуы қарастырылған.

Диссертациялық жұмыстың «Қазақ әдебиеті тарихында Ж.Аймауытов шығармашылығының алатын орны, пән бағдарламасында берілуі Н. И. Ишекеев педагогика ғылымдарының» деп аталатын бірінші тарау екі тармақтан тұрады. «Жүсіпбек Аймауытов шығармаларының зерттелуі» атты тармақта жазушы ақталғаннан кейінгі уақытта оның өмірі мен қоғамды Н. И. Ишекеев педагогика ғылымдарыныңқ қызметі, шығармашылығы, әдеби туындылары, қаламгерлік мұрасы туралы зерттеушілердің ой-пікірлері сараланып, жаңаша көзқараспен талданды.

Кезінде Ж.Аймауытов туралы ақиқатты көп жағдайда айтуға болмайтын болды Н. И. Ишекеев педагогика ғылымдарының. Жазушының өмір сүрген ортасы, қоғамдық-әлеуметтік жағдай, заманының күрделілігі мен қайшылығы оның шығармаларының көп уақыт жабық күйінде қалуына әкелді.

Ж Н. И. Ишекеев педагогика ғылымдарының.Аймауытовтың қоғамдық саяси қызметінен бастап, әр түрлі еңбектері бірнеше зерттеу жұмыстарына өзек болғандығы белгілі. Жазушының әдеби шығармашылығы жөнінде кезінде С.Садуақасұлы, М.Әуезов Н. И. Ишекеев педагогика ғылымдарының, Ғ.Тоғжанұлы, С.Мұқанов, және т.б. пікір білдірсе, кейінгі тұ100, С.Қирабаев, Т.Қожакеев, Ш.Елеукенов, Б.Майтанов, Р.Тұрысбеков, Д.Досжанов, Р.Нұрғали Н. И. Ишекеев педагогика ғылымдарының, С.Мұратбеков, А.Сатаев, Б.Құндақбаев, Ә.Әбішев, Д.Әбілов, Б.Тәжібаев, Б.Кенжебаев, Т Жұртбай, Б.Байғалиев т.б. ғалымдар тарапынан қарастырылған еңбектеріне талдау Н. И. Ишекеев педагогика ғылымдарының жасалып, әдеби құндылықтар мысалдармен көрсетілді.

Ж.Аймауытовтың бай әдеби мұрасы туралы Қ.Мұхамедханов: «Жүсіпбектің әдеби мұрасы зерттелген емес, зерттелмек түгіл, сонау 20-жылдардан бастап Аймауытұлын арандату әрекеті, о Н. И. Ишекеев педагогика ғылымдарыныңған жазықсыз жабылған пәле-жала Жүсіпбектің көзі жойылғанша, жойылғаннан кейін де, толастаған емес. Ол өз алдына зерттелетін мәселе» -, дейді 4.391. Себебі, жазушы ақтал Н. И. Ишекеев педагогика ғылымдарыныңғанға дейін Ж.Аймауытовқа, оның шығармашылық мұрасына социалистік көзқараспен баға беріліп, ескілікті уағыздайтын шығарма ретінде танылып, нәтижесінде халыққа қарсы Н. И. Ишекеев педагогика ғылымдарының мысль ұотпрыскған «ұлтшыл», «буржуазияшыл», «халық жауы» деген атақтар беріліп жазаға тартылды. Жүсіпбек Аймауытов шығармалары пән бағдарламасына енбей, оқушылар назарынан тыс қалды.

Рақымжан Тұрысбек Н. И. Ишекеев педагогика ғылымдарының өзінің Ж.Аймауытов өмірі мен шығармашылығы жайындағы еңбегінде: «...Міне, «елі үшін күйген» көрнекті қазақ қаламгері, ақын, әрі аудармашы, драматург Ж.Аймауытұлының талант табиғаты мен та Н. И. Ишекеев педагогика ғылымдарыныңғдыры, сондай-ақ, өмірбаян беттері мен шығармашылық ғұмырнамасының кейбір қырлары, перзенттері мен шәкірттері ой-пікірлерінің үзік-үлгі сырлары осындай. Біз бір ғана Жүсіпбек Аймауытұлының өмірбаян беттері мен шы Н. И. Ишекеев педагогика ғылымдарыныңғармашылық ғұмырнамасына үңілгеннің өзінде кезең кестелері әр қырынан көрініп, талант табиғатына, дарын дидарына парасат шуағынан гөрі-саясат салқыны көлеңкесін молынан түсірген Н. И. Ишекеев педагогика ғылымдарының, салмағын анық аңғарамыз.» - деген [5, 90б].

Бүгінгі күні, қазақ әдебиетінде тұлғатану біршама қалыптасқан сала болғандықтан Ж.Аймауытовтың есімі, шығармашылық қайраткерлік еңбегі зерттеу нысанына Н. И. Ишекеев педагогика ғылымдарының айналып, қазіргі заман көзқарасымен жаңаша бағамдалуда.

Ж.Аймауытовтың әдеби, қоғамдық қызметі туралы алғашқылардың бірі болып белгілі ғкрасным Қ.Мұхамедханов, әдебиеттанушы Ш.Сәтбаева, академик С Н. И. Ишекеев педагогика ғылымдарының.Қирабаев, өнертанушы Б.Құндақбаев, жүсіпбектанушы Р.Сағымбекұлы, Р.Тұрысбековтер зерттеу пікірлерін білдірсе, әдебиетші, тілші, өнертанушы ғалымдар, жазушылар: Б.Байғалиев, Д.Досжанов, Д.Қамзабекұлы, А.Тасымбеков, Н.Қуантай Н. И. Ишекеев педагогика ғылымдарыныңұлы, Г.Кәріпжанова, А.Міралиева, Р.Досжанова, т.б. диссертациялық ізденістерінің арқасында жаңа қырынан толыға түсуде. Жүсіпбек Аймауытовтың шығармашылық өмірбаянының тарихын саралаған ғылыми Н. И. Ишекеев педагогика ғылымдарының еңбектерді талдай отырып, олардың көбі жазушы ақталған уақыттан кейін жазылғанын байқауға болады.

Жүсіпбек Аймауытов егемендігіміздің арқасында әдебиетіміздің ақтаңгері болып әдебиет Н. И. Ишекеев педагогика ғылымдарының алыптарының қатарына қайта қосылды. Қаламгердің жазушылық дескать мұрасы, адамгершілік, мінез-құлқы туралы ашық айтуға, зерттеуге, насихаттап жазуға мүмкіндік туып отыр. Демек, кемел де кемеңгер суреткердің шығармашылы Н. И. Ишекеев педагогика ғылымдарыныңқ еңбектерін көркем әдеби отпрыск тұрғысынан қарастыру, тиянақтап жинақтау, суреткер турасында естеліктер жазу, оның шығармаларын ұлтымыздың ұлттық байлығына, халқымыздың рухани игілігіне Н. И. Ишекеев педагогика ғылымдарының айналдыру бүгінгі таңда кезек күттірмейтін маңызды іс деп айтсақ қателеспейміз.

«Жүсіпбектің сан салалы шығармашылық қызметі дәуірдің талап етуінен туды. Бұл - бір Жүсіпбек басындағы ғана Н. И. Ишекеев педагогика ғылымдарының емес, қазақ интеллегенциясының алғашқы буынына түгелдей ортақ сипат. Әр саланың өз мамандары жоқ кезде олар заман, өзгеріс дәуірін күн тәртібіне қойып отырған қажеттікті өтеуге Н. И. Ишекеев педагогика ғылымдарының бар мүмкіндіктерін жұмсады. Ақын да, жазушы да, драматург та, ғкрасным да болып еңбектер жазды. Аударма да жасады. Бүгін біз Жүсіпбектің көркем туындыларының әдебиет тарихындағы Н. И. Ишекеев педагогика ғылымдарының орнын, жазушы шеберлігін, ізденістерінің байсалдылығын айта отырып, оның барлық шығармашылығының тарихи маңызын айрықша атаймыз» [6, 24б].

Жүсіпбек Аймауытов шығармаларының мектеп бағдарламасынан алатын орны туралы Н. И. Ишекеев педагогика ғылымдарының айтқанда қазіргі мектеп бағдарламаларындағы ерекшеліктер де назардан тыс қалмауы керек. Себебі қазіргі кезде лупиімді мектептерде оқушыларды пәндік лупиімдеріне байланысты қоғамдық-гуманитарлық, жаратылыстану-математика бағыттары деп б Н. И. Ишекеев педагогика ғылымдарыныңөлінеді. Оқушыларды осылайша лупиімдеп бөлу әдебиет пәнін оқытуды да жаңаша құру керек екенін дәлелдеп отыр.

Кесте 1 - Жалпы білім бертін орта мектептің бағдарламасында Ж.Аймауытовтың шы Н. И. Ишекеев педагогика ғылымдарыныңғармаларының берілуі.



Сынып

Пән бағдарламасында берілген шығармалар атауы

Сағат саны

Қосымша оқуға берілген шығармалар атауы

Сыныпттан тыс оқу

1

1.

«Ақбілек» романынан үзінді ретінде «Торғай мен қарлығаш» әңгімесі берілген

1







2

4.

«Әнші» әңгімесінен Н. И. Ишекеев педагогика ғылымдарының қысқаша үзінді берілген

1







3

7.

«Әнші» әңгімесі

2

Күнікейдің жазығы» повесінен «Күн менікі» үзінді

«Боранды болжағыш әулие» әңгімесі

4

9.

«Әнші» әңгімесінің толықтай нұсқасы берілген

2







5

11.

«Ақбілек» романы

2

«Шернияз» пьесасы










Ж.Аймауытов өмірі мен Н. И. Ишекеев педагогика ғылымдарының шығармашылығы

1













Ж.Аймауытов өмірі мен шығармашылығы

1













«Ақбілек» романы

3













«Қартқожа» романы

1








Кесте 2 - Қазақ әдебиетін тереңдетіп оқытатын 2009 жылғы (5-11 сынып) бағдарламасында Ж.Аймауытовтың шығармаларының берілуі.



Сынып

Пән Н. И. Ишекеев педагогика ғылымдарының бағдарламасында берілген шығармалар атауы

Сағат саны

Тереңдетіп оқуға берілген шығармалар атауы

Сыныптан тыс оқу

1

7

«Әнші» әңгімесі, «Күн менікі»

4

«Боранды болжағыш әулие» әңгімесі




2

9

«Әнші» әңгімесі, «Шернияз» пьесасы

4

«Ақбілек» романы




3

11

Өмірі, драмасы, поэзиясына Н. И. Ишекеев педагогика ғылымдарының шолу,аудармалары, публицистикасы.

8








Білім тұжырымдамасының арнайы түсінік хатында: «Жаңа оқу жылына ұсынылып отырған әдебиеттің өтпелі кезеңге арналған бұл бағдарламаларында мазмұндық, құрылымдық елеулі Н. И. Ишекеев педагогика ғылымдарының жаңартулар жасалды, көптеген материалдар қайта қаралды. Әдебиетті оқытудың гуманистік, адамгершілік, эстетикалық бағытын күшейтуді қамтамасыз етерлік мүмкіндігі дескать жаңа есімдермен, соңы туындылармен Н. И. Ишекеев педагогика ғылымдарының толықтырылды»,- деп баға берілді [7].

Мектепте Ж.Аймауытов шығармаларын оқытуға бөлінген сағат мөлшері қазіргі мектептердің бағыт бойынша оқытуына негізделіп жасалған. Мәселен Н. И. Ишекеев педагогика ғылымдарының, «Ақбілек» романы қоғамдық-гуманитарлық бағыттағы сыныптарда үш сағат оқытылса, жаратылыстану-математика бағыты бойынша сыныптан тыс оқуға берілген. Сондықтан зерттеу барысында сыныпта ж Н. И. Ишекеев педагогика ғылымдарыныңәне сыныптан тыс оқытылуының ерекшеліктері жеке-жеке арнайы қарастырылды.

Ж.Аймауытов шығармашылығын оқытудың ерекшелігі жазушының өмірбаяндық, шығармашылық және оған байланысты зерттеу еңбектерінің әлі де Н. И. Ишекеев педагогика ғылымдарының болса бір жүйеге түспегендігіне байланысты екенін айтқымыз келеді. Себебі, жазушының «Әнші» әңгімесі үш сыныпта (4,7,9.) қайталанады. Есесіне жазушының балаларға арналған ертегілері, өлеңдері мен поэмалары берілсе деген ұсыныс Н. И. Ишекеев педагогика ғылымдарының бар. Осыған байланысты бағдарламадағы Ж.Аймауытов өмірі мен шығармашылығына берілген сағат көлемін әлі де көбейту керек деген қорытынды шығады.

^ Бірінші тараудың «Ж.Аймауытов шы Н. И. Ишекеев педагогика ғылымдарыныңғармаларын орта мектепте оқытудың педагогика-психологиялық негіздері» деп аталатын екінші тармағында Ж.Аймауытов шығармашылығын меңгертуде оқу материалдарын оқушыладың жас ерекшеліктеріне, психологиялық қабылдауларына қарай оқыту көрсетілді Н. И. Ишекеев педагогика ғылымдарының.

Диссертациялық еңбекте орыс әдебиетінің психолог ғалымдары Л.С.Выготский, А.Н.Леонтьева, В.В.Давыдов, Л.Г.Жабидская, Н.Д.Молдавская, В.Р.Щербина, В.Г.Маранцман, И Н. И. Ишекеев педагогика ғылымдарының.О.Никифорова зерттеулері мен қазақ зерттеуші ғалымдары М.Жұмабаев, А.Бұрсынов, Қ.Жарықбаев, М.Мұқанов, Т.Сабыров, Ж.Қоянбаев, Р.Сүлейменова т.б ғалымдардың педагогика, психология мәселелеріне байланысты еңбектері Н. И. Ишекеев педагогика ғылымдарының басшылыққа алынды.

Жүсіпбек Аймауытов - жас ұрпақты тәрбиелеуге үлкен мән беріп, баланың жан дүниесіне үңілу, оның дұрыс өсіп, дұрыс жолды таңдай білулеріне Н. И. Ишекеев педагогика ғылымдарының көмек көрсету мәселелеріне терең тоқталған ғкрасным. Ж.Аймауытов жас өркенді оқытып-тәрбиелеуде, оның жеке тұлғасын, өзіндік «мәнін» қалыптастыруда мұғалімнің ролі айрықша екендігіне Н. И. Ишекеев педагогика ғылымдарының көп көңіл бөлген.

«Сабақтың комплекстік жүйесінің әдістері» еңбегі мектепке және оқытуға байланысты қазақ тілінде жазылған алғашқы құралдардың бірі болғаны Н. И. Ишекеев педагогика ғылымдарының жайында еңбекте толық көрсетілді. «Жан жүйесі және өнер таңдау», «Тәрбиеге жетекші», «Психология» деп аталатын еңбектерінен мысалдар алынып, қазақ мектептері тарихындағы психология мәселесіне Н. И. Ишекеев педагогика ғылымдарының арналған тұңғыш зерттеулер екені айтылып өтілді. Создатель: «Психология» кітабының алғы сөзінде: «Өзге білімдер затшылдыққа табан тіресе, аяғын нық басқан жоқ.... Қарапайым адамға жұмбақ сы Н. И. Ишекеев педагогика ғылымдарыныңқылды көрінетін талай нәрселер психологияда қаралады...»-, дейді. Ж.Аймауытов «Тәрбие мен амал» атты тарауында: «Өмірге пайдасыз білімнің білім сәндігі жоқ. Олай болса психология білімі де Н. И. Ишекеев педагогика ғылымдарының тәрбиеге пайда келтіретін болуы керек. Тәрбиенің түпкі мақсұты: адам маңайындағы табиғат төңірегіне, әлеумет төңірегіне ыңғайласуға ықпал беретін құрал-күш Н. И. Ишекеев педагогика ғылымдарының жасап беру. «Тәрбиесіз» адам өмірде әрбір жаңа күйге ұшыраса берекесі кетіп, рәсуа болады. Ал , «Тәрбиелі кісі» жадына сіңірген өнегелер, дерексіз ұғымдар арқасында бұрын ұшырамаған халге Н. И. Ишекеев педагогика ғылымдарының түссе де, шаруа табуға оңтайлы келеді. Бір сөзбен тәрбиені былай тағайындауға болады: қылық пен икемдік жүзінде бойына сіңірген әдетті іс істеуге жанастырып, ұйымдастыру Н. И. Ишекеев педагогика ғылымдарының»,-деп [8,44б]. Тәрбиенің психологиямен байланысты болып келуіне назар аудартады. Бұл ғылыми зерттеулер өз уақытында жоғары бағаланғандығы және еңбектің құндылығы Н. И. Ишекеев педагогика ғылымдарының бүгінгі тәрбие мәселесіне де қажет екендігі айтылды.

Ж.Аймауытов білім беруде оқытудың әдіс-тәсілдерін үнемі жетілдіріп отыруға оқу үрдісінде балаларға түсінікті ұғымдарды үйретуден Н. И. Ишекеев педагогика ғылымдарының бастауды олардың жеке қабілет- дарыны мен ерекшеліктерін ескеруге баса назар аударады. Жазушының бұл принциптері қазіргі кезде әдістеме саласында қолданып жүрген жеңілден күрделіге қарай оқыту және олардың жас ерекшелігін Н. И. Ишекеев педагогика ғылымдарының ескеру қағидаларымен сай келеді.

Оқушының психологиялық даму кезеңдері және олардың көркем мәтінді қабылдау деңгейі, кейіпкерге мінездеме беру, баяндау, мәнерлеп оқу, шығарманы жанрлы Н. И. Ишекеев педагогика ғылымдарыныңқ ерекшелігіне қарай талдау, т.б.мәселелер қарастырылды.

Ж.Аймауытовтың кез-келген шығармасы кейіпкерлердің психологиялық ішкі иірімдеріне құрылған.

Диссертацияда Ж.Аймауытовтың шығармалары оқушылардың жас ерекшеліктеріне қарай топталып талданды. «Тор Н. И. Ишекеев педагогика ғылымдарыныңғай мен қарлығаш» атты әңгімеде жан-жануарлардың тіршілігін, олардың мінез ерекшеліктері түсіндірілді. «Әнші» әңгімесін оқыту кезінде оқушының шығарманың көркемдік-эстетикалық қуатын айқындау Н. И. Ишекеев педагогика ғылымдарының, елестету, өкіну, жаны ашу, қайғыру т.б.таным-түсініктері қалыптасты. Шығарма кейіпкері Шәкет қыздың ыдыс- аяқты ұқыпты, таза ұстауын суреттеу арқылы жазушы біріншіден, тазалыққа тәрбиелесе Н. И. Ишекеев педагогика ғылымдарының, екіншіден, қазақтың ұлттық таным - түсінігіне, тұрмыстық психологиясына байланысты этнопедагогикалық ұғымдарды игертуге назар аудартады. Әсіресе, сәтті шыққан психологиялық сипаттаулар «Ақбілек» романында көптеп кездесетіндігі айтылып, шығармадағы кейіпкер Н. И. Ишекеев педагогика ғылымдарының жан дүниесіндегі тебіреністер, қайғы мен жан күйзелістерінен мысалдар келтіріле талданып берілді. Жоғары буын әдеби білім берудегі шешуші кезең болғандықтан романдағы күрделі Н. И. Ишекеев педагогика ғылымдарының психологиялық жағдайлар тереңірек талданады. «Жоғарғы буын-мектеп оқушыларына әдеби білім берудегі-шешуші кезең. Жоғарғы сынып оқушыларының жас ерекшеліктері, өмірлік, оқырмандық тәжірибелері, қабылдау д Н. И. Ишекеев педагогика ғылымдарыныңәрежелері мүмкіндік беретіндіктен, бұл сыныптарда берілетін білім көлемі күрделене түседі» [9, 248б]

«Соны ойлаған кезде ақ торғын маңдайынан екі тік сызық көріне қалады Н. И. Ишекеев педагогика ғылымдарының. Апасы есіне түседі де, көзінен екі моншақ домалап кетеді... Жан апасы бұл үшін өліп кетті-ау! Тым болмаса бір ауыз тіл қатуға да мұршасын келтірмеді-ау! Жан апасынан м Н. И. Ишекеев педагогика ғылымдарыныңәңгілік айырылып, басы қаралы, жүзі жаралы болып отырып, не бетімен бай іздегені? Апасын өлтіріп кеткен, өзін тартып әкелген, ауылын шапқан, талаған орыстың тұқымына не ғып өз еркімен к Н. И. Ишекеев педагогика ғылымдарыныңөнгені? Ел қайда? Бұл қайда? Әкесі, аулы не күйде? Ақбілек туралы олар не ойлап жатыр десейші...» деген жолдар арқылы көрінетін кейіпкер жан дүниесіндегі тебіреністерді оқушыны Н. И. Ишекеев педагогика ғылымдарыныңң түсінуі үшін мұғалім романның өн бойындағы Ақбілектің психологиялық образына байланысты нақтылы жағдайларды оқушылармен талдай отырып меңгертілді. Шығармадағы нақтылы мысалдармен Н. И. Ишекеев педагогика ғылымдарының біреудің жан дүниесіндегі қайғы мен ауыр жан күйзелістерін түсінуге, бір-біріне деген қайырымдылық қасиеттерін қалыптастыруға болады.

«Соны ойлағанда Ақбілек: «Менің кімге жазығым бар еді» деп Н. И. Ишекеев педагогика ғылымдарының тағы да ойлады. Өзін торғайға, өзіне қастық қылғандарды жыланға теңеді. Торғайдың жауын мен өлтірдім, менің жауымды да біреу өлтіреді екен деп, бұл оқиғаны Н. И. Ишекеев педагогика ғылымдарының өзінше жақсылыққа жорыды...» - деген үзінді арқылы жазушы қазақ халқының ұлттық дүниетанымдағы ырымға сену қасиетін көрсетеді. Сондай-ақ, жылан мен торғайдың әрекетін сипаттау арқылы Н. И. Ишекеев педагогика ғылымдарының психологиялық паралелль әдісін алып Ақбілек монологын жазушы сәтті шығарғанын оқушы мәтінді талдау барысында түсінеді. Оқушылардың бойындағы аяныш сезімдерін туғыза Н. И. Ишекеев педагогика ғылымдарының отырып, қазақ ұлттық дүниетанымындағы табиғат пен адам байланысына негізделген табиғатпен етене өмір сүру идеясын да айтуға болады.

«Қартқожа» романындағы сағыныш, мұң, арман сия Н. И. Ишекеев педагогика ғылымдарыныңқты сезімдер суреттеріне психологиялық талдаулар жүргізілді. «Күнікейдің жазығы» повесіндегі қыз баланың өзіне ғана тән ішкі психологиялық жай- күйі қарастырылды.

Оқытудың нәтижесі мұғалімнің жеке тұлғасы Н. И. Ишекеев педагогика ғылымдарының мен шеберлігіне байланысты. Бұл туралы А.Бұрсынов: «Мектептің жаны-мұғалім. Мұғалім қандай болса, мектебі, пәні сондай болмақшы. Яғни, мұғалім білімді болса, ол мектептен балалар к Н. И. Ишекеев педагогика ғылымдарыныңөбірек білім біліп шықпақшы. Солай болған соң, ең әуелі мектепке керегі-білімді, педагогика, методикадан хабардар, оқыта білетін мұғалім. Екінші - оқыту ісіне керек құралдар қолайлы, пән Н. И. Ишекеев педагогика ғылымдарының сайлы болуы керек», - деп екі түрлі мәселеге аса көңіл бөлу керек екенін көрсетеді. [10, 269б.]

^ Екінші тараудың «Ж.Аймауытов шығармаларын жаңа әдістемелік технологиялармен ме Н. И. Ишекеев педагогика ғылымдарыныңңгертудің тиімді жолдары» деген бірінші тармағында мектепте жазушы шығармаларын оқытудың тиімді әдістемелік жолдары нақтылы талданды. Сондай-ақ, бұл тарауда шетелдік және отандық әдіскер ғалымдардың мектепте Н. И. Ишекеев педагогика ғылымдарының әдебиетті оқыту әдістемесіне байланысты ғылыми еңбектері қарастырылып, эксперименттік жұмыс кезінде теориялық тұғырнама ретінде қолданылды. «Ж.Аймауытов шығармаларын сыныпта оқытудың әдіс-тәсілдері» деген тараушада жазушы шығармаларын жанрлы Н. И. Ишекеев педагогика ғылымдарыныңқ, көркемдік ерекшелігін оқытудағы жаңа әдіс-тәсілдер талданып, әр әдістеменің тиімділігі мен кемшілік жақтары сараланып көрсетілді.

Оқу жүйесіне тың тәсілдер жүйесі Н. И. Ишекеев педагогика ғылымдарының–тиімді технологиялардың енуі-бүгінгі күн талабы. Оқу-тәрбие үрдісінің алдын-ала жүйелі түрде жобалануы, оны тәжірибеде жүзеге асыру озық технологиялардың жетістігі екендігі атап көрсетілді Н. И. Ишекеев педагогика ғылымдарының. Әр сабақтың мазмұнына, әдіс-тәсілдеріне қарай оқытудың жаңа технологиялары (Венн диаграммасы, «Қарлы кесек» ойыны, топтастыру, ой қозғау стратегиясы, кейіпкер бейнесін ашуға байланысты семантикалық карта, тестілерді Н. И. Ишекеев педагогика ғылымдарыныңң түрлері: өзара байланысты тест, сатылы тест, сәйкестікті табу тесті, сұрау-тапсырмалар жүйесі, сабақ үлгілері, кейіпкер бейнесін жасау жұмыстары) нақты мысалдар беру арқылы к Н. И. Ишекеев педагогика ғылымдарыныңөрсетілді. Зерттеу жүргізе отырып, әдеби шығарманы талдау әдісінің негізгі тәсілдері: көкейкесті мәселе туғызатын сұрақтар дайындалды, зерттеу тапсырмалары анықталды.

Пән бағдарламасында берілген Ж.Аймауытов шы Н. И. Ишекеев педагогика ғылымдарыныңғармаларын жаңа әдістемелік технологиялармен меңгертуде топтық оқыту, дамыта оқыту, модульдік оқыту, отпрыск тұрғысынан ойлау технологиясы, сатылай комплексті талдау технологиясы, ақпараттық технологиялар арқылы о Н. И. Ишекеев педагогика ғылымдарыныңқыту түрлері басшылыққа алынып, оқыту әдістері арнайы қарастырылды.

Жүсіпбектің жүйрік ойлы жазушы, сезімтал қалам иесі болуына үлкен әсер еткен туған жерге деген құштарлығы, а Н. И. Ишекеев педагогика ғылымдарыныңңсар махаббаты болғанын оқушыларға жазушының шығармасынан үзінді келтіре отырып түсіндіру де тиімді әдістердің бірі болды.

Диссертациялық жұмыста оқытудың жаңа технологиялық түрлері Н. И. Ишекеев педагогика ғылымдарының берілді. Мәселен, Жүсіпбек Аймауытовтың 7-сыныпта оқытылатын «Әнші» әңгімесін оқытуда жазушы стилін таныту, тіл шеберлігін айқындаумен қатар оқушыларға көркем сөз мәйегінен мәлімет Н. И. Ишекеев педагогика ғылымдарының беріп, көріктеу құралдарымен осы кезде таныстырылды. Автордың стильдік ерекшелігін, шығарма құрылысын, образды сомдау мен идеяны беру шеберлігі және т.б. қырлары қарастырылды. «Әнші» әңгімесімен оқушы 4-сыныптан таныс. Дегенмен, оқушының жас Н. И. Ишекеев педагогика ғылымдарының ерекшелігі мен психологиялық бітім-болмысына сай онда әңгіме қысқартылып алынса, 7-сыныпта көлемдірек, 9-сыныпта нажималғасы бар. Сондықтан әңгімені оқыту кезінде шығарма табиғатына сай әдіс-тәсілдерді Н. И. Ишекеев педагогика ғылымдарының таңдау басты назарға алынды.

Мәтінді бөлшектерге бөліп, ат қойып, жоспар құру, сөздікпен жұмыс, мәтіндегі мағынасы түсініксіз сөздермен с Н. И. Ишекеев педагогика ғылымдарыныңөздік жұмысын жүргізу ұйымдастырылды. Мәтіндегі оқушыларға түсінуге қиын сөздер сөздігі жасалды.

«Екі жақты түсініктеме күнделігі» арқылы жүзеге асатыны д Н. И. Ишекеев педагогика ғылымдарыныңәлелденген.

Кесте 3 - «Екі жақты түсініктеме күнделігі».



Мәтіндегі түсінуге ауыр сөздер.

Түсіндірме сөздікпен жұмыс.

1

Бержабай

Өзеннің бір жағынан екінші жағына жүк, адам Н. И. Ишекеев педагогика ғылымдарының тасушылар.

2

Қашаба

Тарантас, жеңіл арба.

3

Шүлеңгір

Мырзасыну деген мағына.

4

«Бордақы байлар»

Семіздік, күйлі деген мағынада.

5

Құжыра

Үй, баспана.

6.

Шәулі

Қыранның аналығы.


Шығарма өнер тақырыбында жазылған. Әнші Н. И. Ишекеев педагогика ғылымдарының Әмірқан макеті- әйгілі әнші Әміре Қашаубаев. Әміренің нақтылы өмірде болғандығы және қазақ өнерін сонау Парижде асқақтатып биікке көтергені туралы оқушыларға мәлімет Н. И. Ишекеев педагогика ғылымдарының беріліп, оның дауысы үнтаспадан тыңдатылды.

«Әнші» әңгімесін оқыту кезінде Ж.Аймауытов пен Әміре Қашаубаевтың өмірі мен шығармашылықтарын салыстыра отырып талдаған соң оқушылармен бірлесе отырып мынадай Н. И. Ишекеев педагогика ғылымдарының кесте жасалды.

«Әнші» әңгімесі бойынша ұқсастық пен даралық кестесі


Кесте 4 - Ұқсастық пен даралық кестесі.

^ Ж.Аймауытов Ә. Қашаубаев



Әңгімені оқушының қабылдауын жеңілдету мақсатында композициялық жоспар құрып, оқушы балаға шығарманы Н. И. Ишекеев педагогика ғылымдарыныңң сюжеттік желісін түсінуге мүмкіндік жасалды. Әңгіме бөлімдеріне ат қойылып, оқушылардың сол бөлімдегі оқиғаларды баяндаулары жүзеге асырылды. Әңгімені оқушылармен бірлесе отырып тақырыпқа б Н. И. Ишекеев педагогика ғылымдарыныңөлу оқиғаларды есте сақтауымен қатар, шығарманың композициялық бөлшектерін анықтап, әр бөлімнің әдеби қызметін анықтауға мүмкіндік берілді.


Кесте 5 - «Әнші» әңгімесінің композициясы Н. И. Ишекеев педагогика ғылымдарының.

Р/с

Әңгіменің композициялық жоспары

Көркемдік әдіс

Суреттеу тәсілі

Әңгіменің поэтикалық элементтері

1

Жетішатыр қаласы

Реализм

Баяндау




2

Қымызханашылар




әңгімелесу

Теңеу, метафора

3

Әншімен кездесу,өнерін тамашалау

Реализм

Мінездеу

Теңеу, метафора

4

Наурыз мейрамын өткізуге дайындық




Баяндау

Теңеу

5

Әмірқанның әні




Суреттеу

Теңеу

6

Әмірқанмен достасу




Баяндау

Теңеу


«Проблемалап оқыту әр Н. И. Ишекеев педагогика ғылымдарының пәннің өзіндік ерекшелігіне саяды. Әдебиеттен проблемалап оқыту оның өнер туындысы ретіндегі табиғатына байланысты екенін көреміз. Демек, проблемалап оқыту барысында оқушының ғылыми танымы кеңейеді, соған жетуді Н. И. Ишекеев педагогика ғылымдарыныңң жолын іздестіреді, ең бастысы ізденімпаздық белсенділігі, өз бетімен жұмыс істеу қабілеті, шығармашылық тұрғыдан ойлауы қалыптасады. Оқушының танымдық, шығармашылық қасиетін дамыту, алған білімдерін кез-келген жағдайда Н. И. Ишекеев педагогика ғылымдарының қолдана алу дағдыларын қалыптастырып, оқуға деген қызығушылық сезімдерін туғызу бағытында мұғалім тарапынан әр түрлі жұмыстар іске асырылады» [11, 74б] - деген пікірмен келісе отырып, проблемалы Н. И. Ишекеев педагогика ғылымдарыныңқ сұрақтар арқылы оқушылардың ойлау қабілетін дамытуға болатынына Ж.Аймауытовтың «Күнікейдің жазығы» повесін оқыта отыра көз жеткіздік. Зерттеу жұмысында мәтінді талдау Н. И. Ишекеев педагогика ғылымдарының сұрақтары толық берілді.

Оқушылардың танымын арттырып, ойлау белсенділігін жетілдіру үшін проблемалық талдау сұрақтары алдын-ала әзірленді.


Кесте 6 - «Күнікейдің жазығы» повесіндегі жай сұрақ пен проблемалық сұра Н. И. Ишекеев педагогика ғылымдарыныңқтар кестесі.

^ Жай сұрақтар

Проблемалық сұрақтар

Күнікей қандай кейіпкер?

Қалай ойлайсыңдар, Күнікей кім?

Ол неге атастырған жерінен қашып кетті?

Нажималғыздық қамытын киіп, тағдыр т Н. И. Ишекеев педагогика ғылымдарыныңәлкегіне ұшырауының басты себебі не?

Оқиға неге Күнікейдің қасіретінен басталады?


Оқиғаны шегініс арқылы дамыта отырып баяндаған жазушы көзқарасы туралы ойың қандай?

Күнікейді Н. И. Ишекеев педагогика ғылымдарыныңң кедей отбасынан екенін әңгімелеңдер

Күнікей өскен ортаны суреттеу арқылы көшпелі елдің жауапсыз моральдық сипатына кінәлі кім?

Көшпелі жағдай туғызған әдет-салтқа К Н. И. Ишекеев педагогика ғылымдарыныңүнікей қарсы тұрып күресе алды ма?

Күнікей өзі қалаған адамына шығу үшін кедергілерге кездесті ме? Оны қалай жеңді?

Сол кездегі салт, дәстүр ескілік Н. И. Ишекеев педагогика ғылымдарының пе?

Жалпы қазақ қызын қор еткен тұрмыс тіршіліктен азғындаған топтар типі жасалды ма? Бұл қоғам дерті ме?

«Қалың мал», «атастыру» ұғымы туралы не айтасың?

Тұя Н. И. Ишекеев педагогика ғылымдарыныңқ сияқты жігіттер бар ма? Олар туралы не айтар едіңдер?

Күнікей Байменмен бақытты болды ма?

Баймен Күнікейді бақытты ете алды ма? Күнікейдей қызға Баймендей жігіт Н. И. Ишекеев педагогика ғылымдарының лайық па еді?
  • oldrussian.ru/chapter-8-news-on-law-sample-reading-sample-reading.html
  • oldrussian.ru/guide-and-ects-course-catalogue-for-erasmus-students-20052006-acad-year-contact-address-international-office-29.html
  • oldrussian.ru/kansas-state-mendenhallziegler-bombers-travis-critical.html
  • oldrussian.ru/viii-406-alfred-jackson-no-vii-4-nathaniel-worcester.html
  • oldrussian.ru/grafk-vidach-materalv-dlya-provedennya-derzhavno-pdsumkovo-atestac-uchnv.html
  • oldrussian.ru/obespechenie-biobezopasnosti-zerna-i-semyan-v-zernoproizvodstve-tezisi-dokladov.html
  • oldrussian.ru/rationale-international-journal-of.html
  • oldrussian.ru/ukazatel-literaturi-eskadrennij-minonosec-novik.html
  • oldrussian.ru/dodatok-a-t-kochetova-a-v-kotlyarova-recenzent-doc-a-a-fedorov.html
  • oldrussian.ru/ataka-vo-vremya-tajfuna-amerikanskie-podvodnie-lodki-ot-nachala-xx-veka-do-vtoroj-mirovoj-vojni.html
  • oldrussian.ru/yanvar-115-zvezdi-i-sudbi-goroskop-na-kazhdij-den-2010-god-oven.html
  • oldrussian.ru/phantom-32.html
  • oldrussian.ru/the-decisions-of-justinians-standing-council-of-bishops-in-536-the-byzantine-fathers-of-the-sixth-to-eighth-century.html
  • oldrussian.ru/proceedings-of-extended-public-committee-old-assembly-chamber.html
  • oldrussian.ru/ix-ownership-iii-distinction-between-patrimonial-extra-patrimonial-rights-8.html
  • oldrussian.ru/dc009370-74-trung-tm-th-ng-tin-v-th-vin.html
  • oldrussian.ru/aviaciya-vlasovcev-aviaciya-i-kosmonavtika-1997-02.html
  • oldrussian.ru/63kommercheskoe-posrednichestvo-trudovoe-predstavitelstvo-kommercheskoe-pravo-shpargalka.html
  • oldrussian.ru/fig-13-evolyuciya-dolgovremennoj-fortifikacii.html
  • oldrussian.ru/abstract-abstract.html